Tweede Symfonie van Gustav Mahler

Uitgevoerd door:
Het ARENBERGKOOR - Heverlee (Leuven),
de KEMPISCHE ORATORIUMVERENIGING - Turnhout,
het VLAAMS RADIO ORKEST o.l.v. Yoel Levi,
Solisten: Harolyn Blackwell - Petra Lang
Uitvoeringen in:
's-Hertogenbosch - do. 25/11/2004 Theater aan de Parade - 20.00 u.
Gent - vr. 26/11/2004De Bijloke - 20.00 u.
Brussel - zo. 28/11/2004Paleis voor Schone Kunsten - 20.00 u.
Hasselt - di. 30/11/2004Schouwburg (CC) - 20.00 u.

Gustav Mahler (°1860 Kalište (Tsjechië) - +1911 Wenen) stamt uit een Joodse familie. Zijn buitengewone muzikale begaafdheid blijkt van jongsaf. In 1875 gaat hij zich op het hoogste niveau vervolmaken in Wenen. Aanvankelijk begint hij een carrière als pianist, maar als dirigent geniet hij een grote waardering. Hij was vooral actief als operadirigent en klom op van provincietheaters tot de grootste operahuizen. Achtereenvolgens: Ljubljana, Olomouc, Kassel, Praag, Leipzig, Budapest, Hamburg en Wenen en - op het einde van zijn leven – New York.
In zijn vrije tijd, vooral in de zomer, componeert Mahler. Na enkele jeugdwerken en liederencycli (o.a. Lieder eines fahrenden Gesellen) begint hij in 1884 aan zijn eerste symfonie (creatie Budapest 1889). Hij geeft deze zelf een bijnaam: Der Titan. De symfonie vangt aan met de evocatie van natuurgeluiden en eindigt triomfantelijk met de verheerlijking van de held.
Voordat de eerste uitvoering van zijn eerste symfonie plaatsheeft, begint Mahler een symfonisch gedicht te schrijven: Totenfeier (1888). "Het is de held uit mijn eerste symfonie die ik hier ten grave draag"

Het zal het eerste deel worden van Mahlers tweede symfonie. Ook het tweede en derde deel van deze symfonie komen vlot op papier.
Dan krijgen we een breuk van verschillende jaren. Het zeer belastende leven als operadirigent en muziekdirecteur, waarin hij soms tot zes verschillende opera's per week dirigeert, vergt veel van zijn krachten. Ook inhoudelijk zat hij vast en wist niet goed hoe verder zijn compositie te sturen.
Bij de begrafenis van Hans von Bülow (zeer vooraanstaand dirigent, die het talent van Mahler als dirigent onderkende en ondersteunde, maar zijn composities niet begreep) wordt een hymne gezongen op tekst van Friedrich Gottlieb Klopstock: Aufersteh'n, ja aufersteh'n.
Deze tekst is voor Mahler de vonk die hem op het idee brengt om zijn symfonie, in navolging van Beethovens negende, te besluiten met een koorfinale.
Op 13 december 1895 dirigeert Mahler zijn volledig tweede symfonie in Berlijn (de delen 1-3 waren eerder dat jaar reeds uitgevoerd). Het is een groot publiek succes, de muziekpers reageert verdeeld. Bruno Walter beschouwt het als de belangrijkste datum waarop Mahler als componist is doorgebroken.





De tweede symfonie heeft als bijnaam Opstandingssymfonie, een verwijzing naar de finale. Ze duurt ongeveer 80' (de hierna volgende tijdsaanduidingen zijn die van Bruno Walter, leerling van Mahler). Mahler zelf heeft een inhoudelijke duiding van zijn werk gegeven (schuin gedrukt).
Deel 1 (allegro maestoso) is een gigantische treurmars. "We staan aan het graf van een geliefde mens en overdenken de grote levensvragen: Waarom hebt ge geleefd, Waarom hebt ge geleden? Is dit enkel een grote, vreselijke scherts?" (21’35”)
Deel 2 (andante moderato) is een vriendelijke Ländler met een ode aan de natuur. "Een zalig ogenblik uit het leven van de dierbare dode, en een weemoedige herinnering aan zijn jeugd en zijn verloren onschuld." (10'35")
Deel 3 (in ruhig fließender Bewegung) neemt de plaats in van het scherzo. Het is gebaseerd op een ironisch lied uit de cyclus Des Knaben Wunderhorn: Des Antonius von Padua Fischpredigt. (10'45") "Als ge dan uit die weemoedige droom ontwaakt, en terug moet keren in het werkelijke leven, dan verschijnt die wereld als in een holle spiegel, omgekeerd en waanzinnig. – Het scherzo eindigt met de vreselijke kreet van de getormenteerde ziel."
Deel 4 (Uhrlicht: sehr feierlich, aber schlicht) is een georkestreerd lied uit de cyclus Des Knaben Wunderhorn gezongen door een altsolo. Het is een droevige verzuchting: "De mens ligt in grootste nood! De mens ligt in grootste pijn! Ja, liever wilde ik in de hemel zijn" ... "Ik kom van God en wil terug naar God! De lieve God zal mij een lichtje geven, en het laten schijnen tot in het eeuwige zalige leven" (4'12")
Deel 5 begint met een apocalyptisch tafereel waarin de doden verschijnen voor een laatste oordeel. Hierin weerklinkt onder meer het Dies Irae. De angstaanjagende en afschrikwekkende sfeer wordt plots onderbroken. De pianissimo, a-capella koorinzet op de woorden "Aufersteh'n, ja aufersteh'n wirst du, mein Staub, nach kurzer Ruh!" zijn de woorden van Klopstock. Mahler heeft zelf de tekst bewerkt en vervolledigd.
De sopraan- en altsolo vertolken het subjectieve beleven van het gebeuren.
De kernzin, waarop de muzikale climax is gevestigd, luidt: "Sterben werd' ich um zu leben!". Hierop volgt de slotapotheose waarin Aufersteh'n centraal staat.

De orkestrale bezetting is indrukwekkend: 4 fluiten (afwisselend met piccolo), 4 hobo's (met ook 2 Engelse hoorns), 3 klarinetten in Bes (ook basklarinet), 2 klarinetten in Es, 4 fagotten (ook contrafagot), 6 hoorns (+ 4 hoorns die uit de verte klinken), 6 trompetten (+ 4 trompetten uit de verte), 4 trombones, bastuba, orgel, 2 harpen, strijkers en een heel slagwerkarsenaal ...
Het groot gemengd koor moet natuurlijk opgewassen zijn tegen dit orkest. Vooral de mannenstemmen moeten sterk genoeg bezet zijn wegens van de veelvuldige opsplitsingen.

Discografie. De gemiddelde duur van 80' maakt de tweede symfonie van Mahler tot een grensgeval voor de maximumcapaciteit van een CD (ongeveer 80'). Sommige uitvoeringen kunnen op één CD.
Aan te raden zijn:

  1. Zubin Mehta en de Wiener Philharmoniker op DECCA 466 992-2 in de (mid-price) reeks "Legendary Performances"
  2. Vaclav Neumann en de Tsjechische Filharmonie op SUPRAPHON 11 1971-2 011

Andere opnamen zijn over twee CD's gespreid, meestal aangevuld.
  1. Claudio Abbado en het Festivalorkest van Luzern (DGG 477 508-2, juist verschenen, komt later ook op DVD op EuroArts)
  2. Kazushi Ono en het Orkest van de Munt (WARNER CLASSICS 5050466 207951)
  3. Yoel Levi en het Atlanta Symphony Orchestra (TELARC 2CD-80548)

Vele andere waardevolle integrale uitvoeringen zijn ook aan te raden: Bernstein, Haitink, Solti, Abbado, Gielen en Inbahl (deze laatste is bij het Kruidvat soms te krijgen op BRILLIANT CLASSICS)

Discografische webadressen:
http://www.musicweb.uk.net/Mahler/index.html: uitvoerige besprekingen
http://mapage.noos.fr/vincent/symph2.html: meest volledige discografie

Tekst voor deze webpagina van bestuurslid Chris Van de Wauw.